Rynek eksportowy polskich warzyw to żywy organizm łączący tradycję upraw z nowoczesną ekonomią łańcuchów dostaw. Od gospodarstw rodzinnych po zintegrowane grupy producenckie, od kapusty i marchewki po nowoczesne mieszanki mrożone – polskie warzywa coraz pewniej trafiają na stoły w Europie i poza nią. O skali zjawiska świadczy nie tylko rozpiętość asortymentu i kierunków sprzedaży, lecz także rosnące nakłady na technologię, jakość i profesjonalne planowanie podaży. Jednocześnie branża mierzy się z poważnymi wyzwaniami: zmiennym klimatem, presją kosztową, brakiem rąk do pracy oraz zaostrzającymi się wymogami rynkowymi i regulacyjnymi. Poniższy przegląd ukazuje, jak kształtuje się struktura eksportu, gdzie leżą jego przewagi i słabe punkty, jakie trendy konsumenckie napędzają popyt i jakie kierunki rozwoju mogą wzmocnić pozycję polskiego sektora ogrodniczego.
Znaczenie warzyw w polskim rolnictwie i gospodarce
Produkcja warzyw to jeden z filarów ogrodnictwa w Polsce. Co roku z pól i upraw pod osłonami zbiera się łącznie kilka milionów ton surowca, a wahania plonów wynikają głównie z pogody i opłacalności upraw. Według danych GUS oraz analiz rynkowych, w ostatniej dekadzie wielkość zbiorów warzyw gruntowych wahała się w szerokim paśmie kilku milionów ton, przy czym największe pozycje to kapusta, marchew, cebula, burak ćwikłowy i ogórek. Polska należy do czołówki Unii Europejskiej w produkcji takich gatunków jak marchew i kapusta, regularnie plasując się w ścisłej czołówce rankingu krajów członkowskich.
Rola warzyw nie ogranicza się do wolumenu produkcji. Wartość dodana generowana przez ten segment obejmuje zatrudnienie na wsi, inwestycje w przechowalnictwo, przetwórstwo i dystrybucję. Silnie rozwinięty segment mrożonek, konserw, kiszonek i gotowych komponentów dla gastronomii wzmacnia stabilność dochodów, bo pozwala zagospodarować plony także w latach o nadpodaży surowca. Rosnąca urbanizacja i popularność żywności wygodnej sprawiają, że warzywa przetworzone, krojone czy pakowane w atmosferze ochronnej rosną szybciej wartościowo niż tradycyjny surowiec luzem.
Znacząca część podaży trafia za granicę: dominują rynki unijne, które pochłaniają zdecydowaną większość wysyłek. Ostrożne szacunki branżowe mówią o tym, że ponad 80% zagranicznej sprzedaży warzyw i ich przetworów kierowane jest do państw UE, przede wszystkim do Niemiec, Czech, Słowacji, krajów bałtyckich, Skandynawii oraz na rynek niderlandzki i belgijski (często z przeznaczeniem do dalszej dystrybucji w Europie Zachodniej).
Struktura produkcji i regionalne specjalizacje
Struktura upraw w Polsce w znacznej mierze odzwierciedla warunki glebowo-klimatyczne i lokalne tradycje. W pasach o lepszych glebach i dostępności wody dominują plantacje marchwi i cebuli, zaś w rejonach z zapleczem przechowalnictwa i przetwórstwa większą rolę odgrywa kapusta, burak ćwikłowy i ogórek. Uprawy pod osłonami – szklarnie i tunele – koncentrują się wokół aglomeracji i w ośrodkach z nowoczesną infrastrukturą energetyczną, gdzie produkcja pomidora, papryki czy ogórka może trwać niemal cały rok.
Coraz większą wagę zyskuje planowanie rotacji, precyzyjne nawadnianie i fertygacja, a także odmianowy dobór pod kątem wymogów przetwórstwa oraz handlu detalicznego. Gospodarstwa inwestują w sortowanie optyczne, szczotkarki, myjki, pakowaczki i systemy EDI do komunikacji z sieciami handlowymi, co pozwala harmonizować dostawy i minimalizować straty jakościowe.
Asortyment eksportowy: świeże warzywa i przetwory
Koszyk eksportowy obejmuje dwie duże grupy: warzywa świeże i warzywa przetworzone (w tym mrożonki, konserwy, kiszonki, marynaty, soki i przeciery). W segmencie świeżym największą rolę odgrywają cebula, marchew, kapusta biała, por, seler, burak ćwikłowy i ogórek. W latach o dobrym plonowaniu i konkurencyjnych cenach do grona ważnych pozycji dołączają warzywa kapustne (kalafior, brokuł) oraz papryka i pomidor z upraw pod osłonami, chętnie kupowane przez rynki północne i centralne Europy.
W grupie przetworów pozycję lidera mają mrożonki – szeroki wachlarz mieszanek i monowarzyw (marchew, groszek zielony, fasolka szparagowa, brokuł, kalafior) oraz komponenty dla przemysłu gastronomicznego i producentów dań gotowych. Drugi filar to konserwy i kiszonki (kapusta kiszona, ogórek kwaszony), które stanowią wizytówkę polskiej tradycji kulinarnej i znajdują stabilnych odbiorców zarówno w diasporze, jak i wśród konsumentów poszukujących produktów naturalnej fermentacji.
Kierunki geograficzne i sieci dystrybucji
Geografia zbytu jest mocno zróżnicowana wewnątrz UE, ale relatywnie stabilna w czasie. Największym odbiorcą pozostają Niemcy – zarówno jako rynek finalny, jak i jako hub przeładunkowy. Silne znaczenie mają także Czechy, Słowacja, Litwa, Łotwa i Estonia, gdzie polska bliskość logistyczna ułatwia krótkie, częste dostawy świeżej marchwi, kapusty i cebuli. Skandynawia, zwłaszcza Szwecja i Dania, chętnie importuje warzywa kapustne i przetwory o wysokich parametrach jakościowych. Niderlandy i Belgia pełnią często rolę centrów dystrybucji, z których towar trafia dalej do sieci handlowych w Beneluksie, Francji czy Wielkiej Brytanii.
Po Brexicie rynek brytyjski pozostał istotny dla przetworów warzywnych, ale wymogi dokumentacyjne i fitosanitarne dla świeżych produktów są bardziej restrykcyjne. W efekcie zwiększyło się znaczenie operatorów logistycznych i specjalistycznych platform konsolidacyjnych, które przejmują część ryzyk i formalności. Po stronie pozaunijnej rosną także kontakty z rynkami Bliskiego Wschodu (ZEA, Arabia Saudyjska, Katar) oraz Afryki Północnej, głównie w segmencie mrożonek i przetworów o dłuższym terminie przydatności.
Udział UE i miejsce Polski w łańcuchu dostaw
Handel wewnątrzunijny pozostaje trzonem polskiego eksportu warzyw – decyduje o tym brak ceł, wspólne standardy handlowe i zniesione bariery weterynaryjne dla większości kategorii roślin. Polska pełni rolę dostawcy surowca sezonowego i półproduktów o relatywnie korzystnej relacji ceny do jakości, rosnąco także wykonawcy kontraktów private label dla sieci detalicznych w zakresie mrożonek i przetworów. Dla części firm eksport to naturalna kontynuacja współpracy z dyskontami i supermarketami obecnymi w Polsce – dzięki temu łatwiej włączać się w transgraniczne przetargi i programy półkowe.
Na tle konkurentów z UE – Hiszpanii, Włoch, Holandii i Belgii – atutem Polski jest chłodniejszy klimat sprzyjający przechowalnictwu korzeniowych i kapustnych, rozbudowana baza przetwórcza oraz elastyczność małych i średnich gospodarstw potrafiących szybko reagować na potrzeby odbiorców. Z kolei słabszą stroną bywa rozdrobnienie podaży i wrażliwość na wahania kosztów energii i pracy, które w ostatnich latach wzrosły istotnie w całej Europie.
Ceny, marże i czynniki kosztowe
Opłacalność eksportu determinują nie tylko plony i kursy walut, ale przede wszystkim koszty energii, paliw, nawozów i pracy. Skokowy wzrost cen gazu i energii elektrycznej w latach 2021–2022 uderzył w producentów szklarniowych oraz w operatorów chłodni i mroźni. Reakcją rynku były inwestycje w fotowoltaikę, odzysk ciepła, pompy ciepła i bardziej efektywne układy chłodnicze, a także renegocjacje długoterminowych umów na dostawy mediów.
Na poziomie gospodarstwa coraz większego znaczenia nabiera rachunek pełnych kosztów, uwzględniający amortyzację maszyn, rotację zapasów i straty jakościowe w łańcuchu. Coraz powszechniejsze stają się kalkulatory kosztów uprawy tworzone przez organizacje producentów i doradców. W handlu sezonowym duży wpływ na marżę mają terminy zbioru, parametry kalibrażu i zdolność do przetrzymania towaru w kontrolowanej atmosferze, co pozwala sprzedawać w oknach wysokich cen zimą i wczesną wiosną.
Regulacje, standardy i wymagania jakościowe
W eksporcie świeżych warzyw kluczowe są jednolite standardy handlowe UE (klasy jakości, kalibracja) oraz prywatne schematy jakości i bezpieczeństwa żywności: GlobalG.A.P., IFS, BRCGS, a także audyty sieci handlowych. Coraz częściej kupujący oczekują śledzenia partii od pola do półki, dokumentowania śladu węglowego, zużycia wody i pestycydów. W wielu przetargach dodatkowo punktuje redukcja plastiku w opakowaniach i wdrożony system zarządzania odpadami.
Dla rynków pozaunijnych istotne są pozwolenia fitosanitarne i zgodność z lokalnymi MRL (najwyższymi dopuszczalnymi poziomami pozostałości środków ochrony roślin). Zmiany po stronie przepisów brytyjskich wprowadzane etapami po Brexicie poszerzyły zakres kontroli dokumentów i towarów, co wymagało od polskich eksporterów lepszego przygotowania proceduralnego, ale też zacieśniło współpracę z wyspecjalizowanymi spedytorami.
Trendy konsumenckie i ich wpływ na popyt
W całej Europie rośnie popyt na zdrową żywność, wygodne formy podania i roślinne alternatywy dla mięsa. Dla polskiego eksportu oznacza to szanse w segmentach mrożonek, gotowych mieszanek do zup i sałatek, warzyw krojonych oraz produktów fermentowanych. Wzrost liczby gospodarstw jedno- i dwuosobowych sprzyja opakowaniom porcyjnym, a zainteresowanie dietą bogatą w błonnik i naturalne fermentacje – kiszonkom i produktom o krótkiej, prostej etykiecie.
Równocześnie trwa presja na aspekt środowiskowy: importerzy i sieci handlowe wdrażają cele klimatyczne, oczekując od dostawców redukcji emisji, ograniczania strat żywności i lepszego raportowania. Dla eksporterów to bodziec do modernizacji magazynów i flot, a także do wdrażania rolnictwa regeneratywnego, płodozmianów i ograniczeń w stosowaniu pestycydów na rzecz integrowanej ochrony roślin.
Rok do roku: wahania plonów i ceny transgraniczne
Każdy sezon przynosi nieco inną mozaikę plonów i cen. Susze, ulewne deszcze, przymrozki wiosenne i fale upałów potrafią dramatycznie zmieniać bilans podaży w ciągu kilku tygodni. Dodatkowo na handel wpływają zjawiska o charakterze kontynentalnym – niedobory w Hiszpanii lub we Włoszech przekładają się na większy popyt w Europie Północnej, co otwiera okna sprzedażowe także dla polskich towarów. Zdarza się też odwrotna sytuacja: bardzo dobry sezon u konkurentów obniża ceny i spychają polskich producentów do roli dostawców drugiego wyboru.
W ostatnich latach na rynkach cebuli i kapusty obserwowano silne wahania cen, które wynikały m.in. z anomalii pogodowych oraz ograniczeń w dostępie do towaru z wybranych kierunków trzecich. Dla eksporterów kluczowe jest szybkie monitorowanie sytuacji, aktywne zarządzanie zapasami i wykorzystanie umów ramowych z odbiorcami, które zapewniają minimalne wolumeny i progi cenowe.
Logistyka i łańcuch chłodniczy
Sprawna logistyka decyduje o przewadze cenowo-jakościowej, zwłaszcza w świeżych kategoriach o krótkiej trwałości. Polska korzysta z gęstej sieci drogowej i połączeń promowych do Skandynawii, co czyni eksport wrażliwych warzyw do Szwecji i Danii relatywnie szybkim. O jakości dostawy coraz częściej przesądza technologia: czujniki temperatury i wilgotności, rejestratory otwarć drzwi, standardy obsługi skrzyń i palet, a także integracja systemów WMS z awizacjami w centrach dystrybucyjnych sieci handlowych.
W mrożonkach i przetworach przewagą jest stabilność parametrów i długi termin przydatności, co pozwala obsługiwać rynki bardziej oddalone i mniej przewidywalne. Dla tej grupy produktów większą barierę stanowią koszty frachtu i energii niż odległość sama w sobie.
Organizacja podaży: grupy producenckie i kontraktacja
Rozproszenie produkcji jest naturalną cechą polskiego rolnictwa, dlatego kluczowym narzędziem profesjonalizacji eksportu stały się grupy i organizacje producentów. To one inwestują w sortownie, przechowalnie, pakowalnie, wspólny marketing i standardy jakości. Kontraktacja z przetwórstwem i sieciami handlowymi pozwala lepiej planować areał, terminy siewów i zbiory, a także dzielić się ryzykiem cenowym.
Ważnym ogniwem są również brokerzy i firmy handlowe, które łączą mniejszych rolników z rynkami zagranicznymi, zapewniając zgodność dokumentacji i organizując transport. Dzięki temu nawet niewielkie gospodarstwa mogą eksportować, jeśli spełniają wymogi jakościowe i potrafią utrzymać powtarzalność parametrów towaru.
Konkurencja i przewagi konkurencyjne
Na rynkach europejskich Polska konkuruje głównie z Hiszpanią, Włochami, Holandią, Belgią i Francją. Holendrzy i Belgowie górują często technologią i integracją łańcucha dostaw, Hiszpania – dostępnością ciepła i długim sezonem, Włochy – szeroką paletą wysokiej jakości warzyw południowych. Polską przewagą pozostaje relacja ceny do jakości, elastyczność i bogata tradycja przetwórstwa, które pozwala zagospodarować surowiec w różnych scenariuszach rynkowych.
Budowanie przewagi wymaga jednak konsekwentnego wzmacniania filarów: jakość surowca, standaryzacja, terminowość dostaw, szybka komunikacja z odbiorcami i zdolność do realizacji dedykowanych specyfikacji (np. niestandardowe kalibry, określone parametry krojenia do przetwórstwa, czystość odmianowa). Firmy, które łączą produkcję z nowoczesnym marketingiem i raportowaniem wskaźników środowiskowych, notują rosnące udziały w kontraktach paneuropejskich.
Ryzyka: klimat, woda, zdrowie roślin i koszty
Zmiany klimatu to rosnące ryzyko susz i fal upałów, ale też gwałtownych opadów i gradu. Dla producentów warzyw oznacza to konieczność inwestycji w systemy nawadniania, retencję, dobór odmian odporniejszych na stres wodny i choroby. Coraz większy nacisk kładzie się na integrowaną ochronę roślin, monitorowanie szkodników i chorób oraz redukcję chemii, co bywa wyzwaniem w latach o wysokiej presji patogenów.
Po stronie kosztowej kluczowe są wahania cen energii i gazu, a także wynagrodzeń. Dostęp do pracy sezonowej, w tym pracowników z zagranicy, stał się jednym z czynników ograniczających skalowanie upraw niektórych gatunków. Dodatkowe ryzyka dotyczą ograniczeń w stosowaniu substancji czynnych środków ochrony roślin – wycofywanie kolejnych preparatów wymusza modyfikację technologii i może podnosić koszty zabiegów.
Szanse: technologia, organizacja i marka
Po stronie możliwości rosną nakłady na innowacje – od rolnictwa precyzyjnego i sensorów glebowych, przez drony monitorujące kondycję roślin, po automatyczne sortowniki i linie pakujące redukujące straty jakościowe. W uprawach pod osłonami standardem stają się lampy LED, kurtyny energooszczędne i inteligentne sterowanie klimatem, co poprawia stabilność podaży i jakość plonów.
Równie ważne są innowacje biznesowe: kooperacje pionowe (gospodarstwo–pakowalnia–logistyka–detal), budowanie marek regionalnych, kontrakty wieloletnie z sieciami i przetwórcami, a także cyfryzacja dokumentów i etykietowania. Rosnące znaczenie ma też transparentność łańcucha dostaw – firmy, które są w stanie w czasie rzeczywistym udostępniać dane o partii (pola, zabiegi, przechowywanie), łatwiej zdobywają zaufanie eksporterów i detalistów.
Dywersyfikacja kierunków i specjalizacja produktowa
Wobec rosnącej konkurencji wewnątrz UE i niestabilności geopolitycznej coraz większą wagę ma dywersyfikacja geograficzna i produktowa. Poza rynkami unijnymi obiecujące są kierunki Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, gdzie zapotrzebowanie na warzywa przetworzone rośnie wraz z urbanizacją i rozwojem sektora HoReCa. Dla świeżych produktów perspektywiczne są rynki skandynawskie oraz Europy Środkowej, na których liczy się szybkość dostaw i możliwość oferowania odmian dopasowanych do lokalnych preferencji kulinarnych.
W produktach szansą jest umacnianie pozycji w mieszankach funkcjonalnych (np. niskokaloryczne, wysokobłonnikowe), komponentach do gotowania i sałatek, a także w kiszonkach premium. Wygrywać będą gracze, którzy potrafią połączyć rolniczą produktywność z elastycznym rozwojem asortymentu pod potrzeby sieci i gastronomii.
Standardy i certyfikaty jako przepustka do eksportu
W wielu przetargach wstępem do rozmów pozostaje odpowiednia certyfikacja – GlobalG.A.P. na poziomie gospodarstwa, IFS/BRCGS w przetwórstwie i pakowaniu, a także dodatkowe moduły (np. GRASP) dotyczące odpowiedzialności społecznej. Coraz częściej doceniane są certyfikaty środowiskowe i neutralności klimatycznej w wybranych liniach produktowych, co otwiera drogę do segmentów o wyższej marży.
Warto pamiętać, że certyfikat to nie tylko dokument – to system pracy, który usprawnia organizację, poprawia bezpieczeństwo i pomaga udowodnić powtarzalną jakość. Dla eksportera standaryzacja procesów oznacza mniej reklamacji i lepszą pozycję negocjacyjną.
Ekonomia skali i współpraca
Eksport nagradza wyspecjalizowanych i dobrze zorganizowanych producentów. Skala pozwala efektywnie wykorzystać chłodnie, linie pakujące i zasoby ludzkie, zaś współpraca z sąsiadującymi gospodarstwami umożliwia stabilne wypełnianie długich programów dostaw. Przewagą staje się też zdolność do wykorzystania danych – prognoz popytu, analiz warunków pogodowych, planów siewu i zbioru oraz bieżących notowań cen w krajach docelowych.
Na rynkach świeżych produktów istotna jest także redundancja – alternatywne trasy, zapasowe chłodnie, elastyczne okna załadunkowe. To kosztuje, ale minimalizuje ryzyko niewywiązania się z kontraktów w sytuacjach losowych i pozwala utrzymać reputację solidnego dostawcy.
Zrównoważenie i oczekiwania ESG
Wątek środowiskowy wyrasta na strategiczny. W praktyce oznacza to rosnące znaczenie zrównoważenie i raportowania wskaźników ESG – od emisji CO2, przez zużycie wody, po gospodarkę odpadami. Kapusta i marchew z gospodarstw, które potrafią wykazać redukcję strat pożniwnych i racjonalne zużycie nawozów, mogą być preferowane w przetargach. Podobnie jest z mrożonkami produkowanymi z wykorzystaniem zielonej energii i nowoczesnych układów chłodniczych o niskim GWP czynników chłodniczych.
Zrównoważone praktyki często idą w parze z poprawą organizacji i obniżką kosztów: precyzyjne nawadnianie, recykling opakowań, ograniczanie pustych przebiegów aut, optymalizacja ładowności i wspólne planowanie transportów ze stałymi kontrahentami.
Marketing, marka i komunikacja z rynkiem
Eksport warzyw to nie tylko kilogramy i palety, lecz także narracja rynkowa. Historia pochodzenia, odmiany, sposób uprawy, dbałość o glebę i bioróżnorodność – to elementy, które wspierają rozpoznawalność i budują przewagę przy półce. Dobrze przygotowane karty produktowe, zdjęcia, certyfikaty i dane o parametrach jakościowych skracają proces zakupowy i zmniejszają bariery wejścia na nowe rynki.
W segmencie B2B liczy się także sprawność komunikacji operacyjnej: szybkie odpowiedzi na zapytania, precyzyjne potwierdzenia zamówień, transparentne informowanie o ewentualnych odchyleniach wolumenowych lub opóźnieniach. Dla wielu odbiorców to element równie ważny jak cena.
Finansowanie i zabezpieczenia
Skalowanie eksportu wymaga kapitału. Wykorzystywane są leasingi na linie technologiczne, kredyty obrotowe i inwestycyjne, a także instrumenty publiczne wspierające modernizację gospodarstw i przetwórstwa. Ze względu na ryzyko płatnicze rośnie znaczenie ubezpieczeń należności eksportowych, akredytyw dokumentowych i faktoringu. Dla firm budujących sprzedaż poza UE to często warunek konieczny do wejścia w relacje z nowymi kontrahentami.
Stabilność walutowa ma mniejszy wpływ przy sprzedaży rozliczanej w euro do strefy UE, ale przy kontraktach w GBP lub dolarze – zwłaszcza na rynki zamorskie – zabezpieczenia kursowe (forwardy) stają się istotnym narzędziem ochrony marży.
Strategie wzrostu na kolejne lata
Najbardziej perspektywiczne strategie łączą trzy elementy: konkurencyjność kosztową opartą na technologii i organizacji, specjalizację asortymentową (wybrane gatunki i formy przetworzenia) oraz budowanie długoterminowych relacji z kluczowymi odbiorcami. Rynek premiuje też firmy, które potrafią szybko rozwijać nowe linie pod nowe potrzeby (np. mniejsze gramatury, mieszanki funkcjonalne, receptury bez cukru/soli dodanej w konserwach), a równocześnie dbać o spójność jakościową w czasie.
Na poziomie polityk publicznych ważne będą inwestycje w retencję wody, efektywność energetyczną i badania nad odmianami odpornymi na stres klimatyczny. Wspieranie organizacji producentów i rozwój infrastruktury logistycznej (huby chłodnicze, platformy intermodalne) mogą stać się impulsem do dalszego wzrostu eksportu o wyższej wartość dodanej.
Prognozy i scenariusze
W średnim horyzoncie (3–7 lat) warto oczekiwać, że rdzeń polskiego eksportu warzyw pozostanie związany z UE, z dalszym rozwojem w kierunku produktów przetworzonych i formatów wygodnych. Udział wysyłek do Wielkiej Brytanii i Skandynawii powinien utrzymać się na stabilnym poziomie w przetworach oraz umiarkowanie rosnąć w świeżych warzywach spełniających wysokie standardy jakościowe. Rynki MENA oraz wybranych państw Afryki subsaharyjskiej mogą stać się kanałem dywersyfikacji dla mrożonek i konserw, o ile koszty frachtu i bariery celno-sanitarne nie wzrosną znacząco.
Największą niewiadomą pozostaje klimat i związana z nim zmienność plonów w całej Europie. Dla Polski to zarówno ryzyko (susze i upały), jak i szansa – w oknach, gdy południe Europy doświadcza niedoborów, dobrze zorganizowani dostawcy z Polski mogą wypełniać luki popytowe. W długim okresie o pozycji zdecydują inwestycje w zrównoważenie, redukcję strat i rozwój kompetencji w zaawansowanym przetwórstwie, które stabilizuje przychody i ułatwia ekspansję na rynki odległe.
Podsumowanie: od pola do półki
Rynek eksportowy polskich warzyw dojrzał i przesunął się jakościowo – od okazjonalnej sprzedaży nadwyżek do planowanej, zintegrowanej współpracy z europejskimi sieciami i przetwórstwem. Jego siłą jest elastyczność i szeroka baza surowcowa; słabością – podatność na wahania kosztowe i pogodowe. Kierunkiem rozwoju są lepsze technologie przechowalnicze i mroźnicze, kontraktacja oraz profesjonalna obsługa wymogów rynków zagranicznych, w tym wymogów ESG. Wzmacnianie marek, inwestycje w innowacje i konsekwentna budowa reputacji dostawcy o niezmiennej jakość to droga do dalszego wzrostu, który – przy zachowaniu rozsądku agrotechnicznego i finansowego – może przekładać się na stabilne, długookresowe relacje handlowe i wyższą pozycję polskich warzyw w globalnych łańcuchach dostaw.
